Tag Archives: bestillar utførarmodell

Marknadsbyråkrati (NPM)

Dette innlegget var gjestekommentar i Nationen i går.

Det er om lag tretti år sidan det gjekk ei farsott over norske kommunar. Dei  skulle reformerast etter mønster frå private bedrifter, og marknadstenking skulle effektivisere sektoren. Alle kommunar med respekt for seg sjølv engasjerte konsulentar med påstått brei erfaring frå organisasjonsutvikling i privat sektor. Og fasiten var den same over alt: insentivsystem, bestillar- utførarmodell og privatisering. Innbyggarane blei forvandla frå borgarar med engasjement for fellesskapet til kundar med fokus på eigne behov.

Marknadsfundamentalistane var i siget i den offentlege debatten, og den politiske og administrative leiinga i kommunane ville følgje med i tida. Marknad skulle det vere, sjølv om grunnlaget for ein fungerande marknad ikkje var til stades. Ein sentral føresetnad for at ein marknad skal fungere, er at det er mange leverandørar og mange kundar. Men i den kommunale reformiveren blei det etablert etterlikning av marknader internt i kommunane, ofte med ein ”kunde” og ein ”leverandør”. Vi fekk den såkalla bestillar- utførarmodellen. Det faglege skjønnet til fagfolk i første linje bli erstatta av økonomiske spelereglar definert av økonomar i sentraladministrasjonen.

Eit anna sentralt element i etterlikninga av privat sektor var innføringa av insentivsystem. Etaten, gruppa og den enkelte skulle ha noko att for å ver effektive. Dette er eit grunnleggande brot med tidlegare tenking i offentleg forvaltning. Offentleg sektor er basert på at fagfolk på ulike nivå i organisasjonen brukar tildelte offentlege ressursar til det beste for samfunnet basert på politiske føringar, fagleg integritet og fagkunnskap. Insentivsystema bryt med dette grunnleggande prinsippet. Det indikerer at folk ikkje yter sitt beste utan slike stimuli. Det er eit menneskesyn og ei tenking som lett kan bli eit sjølvoppfyllande profeti.

Overgang frå rammefinansiering til stykkprisfinansiering fører også til umyndiggjering av fagfolk og framandgjering av dei som har politisk ansvar. Med rammefinansiering har politikarane oversikt over kvar pengane går, og fagfolk kan gjere prioriteringar innafor tildelte rammer på basis av sitt beste faglege skjønn. Med stykkprisfinansiering og internfakturering må fagfolka tilpassa seg finansieringssystemet, sjølv om dei ikkje er samde i dei faglege vala det fører til. Dei faglege prioriteringane ligg implisitt i finansieringsmodellar som i beste fall nokre få ha oversikt over.

Denne marknadstilpassinga som går undr namnet New Public Management (NPM), fører i stor grad til  at politisk styring og fagleg skjønn blir erstatta av økonomisk og administrativ styring basert på kvantitative effektivitetsmål. Samtidig erstattar ein gjerne fagleg skjønn i første linje med omfattande rapporteringssystem. Dei erfarne fagfolka blir ofte flytta oppover i systemet for å utarbeide instruksar og etablere kontrollsystem.

Kritikken av NPM har ulma lenge, både på den politiske venstresida og i faglege kretsar. Men den har ikkje nådd fram til den politiske og administrative leiinga i kommunane. Kanskje kan det endre seg etter at 22. juli-kommisjonen sette søkjelyset på verdien av å utvikle sjølvstendige medarbeidarar i heile organisasjonen. Etter mi vurdering fører NPM det motsette av det kommisjonen etterlyser.

Alf

Frå tillit til detaljkontroll

Dette innlegget stod på trykk i Fædrelandsvennen sist fredag.

Innsatsstyrt finansiering og bestillar- utførarmodell har lenge vore høgrepartia sitt mantra for å effektivisere offentleg sektor. SV har hevda at denne form for organisering og leiing fører til meir kontroll og byråkrati, ikkje meir og betre tenester. Det er interessant å registrere at Fædrelandsvennen peikar på det same i sin leiarartikkel sist tysdag, der avisa tar eit oppgjer med byråkratiseringa og kontrollmani.

Innsatsstyrt finansiering kom for fullt inn i offentleg sektor på nittitalet som eit resultat av at marknadsliberalistane var på offensiven i samfunnsdebatten. No skulle offentleg sektor kopiere private bedrifter  og etterlikne marknadsmekanismar. Ein stolte ikkje lenger på at fagfolk brukte tildelte ressursar til det beste for brukarane og borgarane. No måtte dei ha insentiv for å yte sitt beste, blei det hevda. Og med insentiva kom omfattande registrering og kontroll.

Eg har ikkje tal på alle dei gongene SV har åtvara mot denne utviklinga. Men det var som å snakke til veggen. No skulle det moderniserast og effektiviserast etter modell frå bedriftslivet. Byråkratiet i offentleg sektor skulle erstattast med pseudo-marknader og insentivstyring. Det skulle skape meir omsorg for kvar krone i følgje Erna Solberg og andre marknadsliberalistar.

Dei konsekvensane som SV åtvara mot, og som Fædrelandsvennen peikar på i sin leiarartikkel, er no synlege for alle. Det som skulle sikre effektivitet og innovasjon, har skapt byråkrati og omfattande kontrollsystem. Slike transaksjonskostnader er velkjente i det private næringsliv, og burde ikkje overraske nokon. Det burde heller ikkje overraske at transaksjonskostnadene er større i organisasjonar med kompleks målstruktur.

Offentleg sektor har tradisjonelt bygd på tillit til at fagfolk gjer sitt beste innafor dei rammene dei får tildelt. Kompetanse og integritet har gjort detaljstyring og insentivstyring overflødig. Utan insentivstyring var også  kontrolloppgåvene vesentleg enklare. Men marknadsliberalistane har langt på veg fått gjennomslag for å erstatte tillit og heilskap med detaljstyring og kontroll. Høgresida si løysing er meir av det same. Har vi råd til det?

Alf