Category Archives: Næring og miljø

Vi bør lære av vår industrihistorie

MiljøognæringHeile 80% av norske bedrifter trur ikkje at dei kan gjere forretning på berekraft. Det viser ei undersøking som Nordea gjennomførte nyleg. Dette er skuffande tal – ikkje berre for klima og miljø, men for framtida til norsk industri og næringsliv. Vi står i fare for å komme bakpå i den omfattande omstillinga vi står overfor når oljealderen går mot slutten. Skal vi komme styrka gjennom denne dramatiske omstillinga, så må vi ligge i forkant med teknologiutvikling og posisjonering i nye marknader. Det har vår nære industrihistorie lært oss.

Satt litt på spissen så kan vi seie at miljøkrava på åttitalet var med på å redde norsk industri, ikkje minst prosessindustrien. Noreg var tidleg ute med miljøreguleringar, og vi fekk ei teknologiutvikling som styrka konkurransekrafta i tillegg til å redusere belastninga på miljøet. No er det brei semje om at vi står overfor ei større omstilling for norsk industri. Spørsmål er om vi også denne gangen klarer å vere tidleg ute og ta ein leiande posisjon som sikrar konkurranseevna.

Då miljøkrava kom på sytti- og åttitalet, møtte dei sterk motstand. Mange politikarar, bedriftsleiarar og tillitsvalde åtvara mot krava som dei meinte kunne rasere mange arbeidsplassar. Det var uheldig å ligge i front med strenge miljøkrav, blei det hevda. Konsekvensen ville bli auka kostnader, industridød og utflagging. Men miljøkrava kom – gradvis og i kombinasjon med støtteordningar. Industrien tok utfordringa, og det utløyste ei storstilt teknologiutvikling og eit omfattande kvalitetsarbeid.

I prosessindustrien som var min arbeidsplass på den tida, fekk vi eit teknologiløft som styrka konkurransekrafta i tillegg til å løyse miljøutfordringane. Den offensive teknologisatsinga førte til redusert energiforbruk og betre produktkvalitet. Som ein kollega av meg sa: då vi leita etter årsakene til skadelege utslepp, så fant vi ofte mange andre manglar i prosessen. Utan dei offensive miljøkrava og ei satsing som låg i forkant av andre industriland, så hadde vi knapt hatt ein konkurransedyktig prosessindustri i Noreg i dag.

Dette er erfaringar som vi må ta med oss inn i diskusjonen om den krevjande omstillinga vi no står overfor. Korleis skal vi møte reduksjonen i oljeaktiviteten på ein slik måte at vi kjem styrka ut som industrinasjon? Noko mindre ambisjon kan vi ikkje ha i ein situasjon der industrien sin del av sysselsettinga her i landet er under ti prosent for første gang på over 100 år. Feiler vi her, så kan vi misse det grøne industritoget og ende opp utan ein konkurransedyktig industri.

Det er ulike syn på når vi bør trappe ned og stanse norsk oljeaktivitet av omsyn til klimaet. Effekten av tiltak på tilbodssida er omstridt. Men uavhengig av klimaargumentet så vil industrien tene på å fronte den internasjonale omstillinga som alle veit vil komme. Vi bør ha lært av vår nære industrihistorie at det er dårleg industripolitikk å vente for lenge. Som på åttitalet må vi sikre oss at vi er tidleg ute og får eit teknologisk forsparang og ein god posisjon i dei nye marknadene.

Nyleg deltok eg på LO sin regionskonferanse i Agder. Der opplevde eg at ein sentral tillitsvald i LO løfta fram dei same argumenta. Are Tomasgard som er LO-sekretær og skal sitte i Arbeidarpartiet sin programkomite, heldt eit inspirerande innlegg om at vi må sjå dei nye trendane i teknologi og marknad før det er for seint. Det tar eg som eit positivt og viktig signal om at vi kan få ein diskusjon der fagrørsla arbeider aktivt for omstilling mens det enno er tid til å posisjonere seg i dei nye marknadene og sikre framtida for industrien.

Den gryande forståinga av at norsk industri vil tene på å ligge i front i den grøne omstillinga, kan skape ny dynamikk. Når desse tankane no også blir framført med entusiasme frå sentralt hald i LO, så er det von om at vi kan gå frå ord til handling. Det legge grunnlaget for at grøn omstillinga kan bli ein sentral berebjelke i ei ny raudgrøn regjering – ein berebjelke som er er løfta fram både av fagrørsla og miljørørsla. Som miljøkampen på åttitalet kan det grøne skiftet i dag bli eit sårt tiltrengt løft for norsk industri.

Alf

Innlegget er publiser av Energi og Klima i dag https://energiogklima.no/kommentar/gron-omstilling-vi-bor-laere-av-var-industrihistorie/

 

 

CICERO snakkar ned dei små skritta i klimakampen

Glen Peters som er forskingsdirektør ved CICERO, går til angrep på diskusjonen om flyskam i ei ytring på NRK. Det må han gjerne gjere. Eg er meir opptatt av resultat enn av skam. Men i iveren etter å kaste seg inn i debatten om skam og elitar kjem han i skade for å nedvurdere dei små skritta i klimakampen. Vi har en tendens til å hisse oss opp over småting, som utslepp frå flybransjen, og miste fokus på de store tinga, hevdar han. Han seier riktig nok t vi ikkje skal slutte å bry oss om flytrafikk, men meiner at debatten skygger for dei store utsleppa. Men er ikkje dette ein kunstig og kontraproduktiv motsetnad? Er ikkje alle store utslepp ein sum av små?

Skal vi slutte å snakke om utslepp frå anleggsmaskiner fordi transportsektoren slepp ut så mykje meir? Skal vi slutte å mase med landstraum til  cruiseskip fordi utsleppa er heilt marginalt i forholdtil det industrien slepp ut? Uansett kva du prøver å ta fatt i for å bidra til å nå måla i Parisavtalen, så er det alltid noko som er større og viktigare. Men alle monnar drar som far min brukte å seie når barna skulle delta i slåttonna. Og vi når ikkje nullutslepp om vi ikkje også tar fatt i dei «små» utsleppa.

Det største industriutsleppet i Noreg kjem frå sementproduksjon, og det blir brukt store summar for å finne ein teknologi som kan fange desse utsleppa og lagre dei under jorda. Sementindustrien slepp ut mindre enn innanlands flytrafikk, så då skulle vi vel brukt ressursane på dei store utsleppa? Industrisektoren og transportsektoren er to av dei sektorene som har størst utslepp her i landet. Men desse store utsleppa er summen av ei rekke mindre utslepp som må løysast på ulike måtar og ikkje i ein stor jafs.

Eit av problema i den norske klimadebatten er at dei fleste tiltak blir møtt med skepsis. Uansett kva som blir foreslått, så dukkar det opp nokon som meiner at ressursane og engasjementet bør nyttast på andre måtar. Sjølvsagt skal vi analysere effektiviteten av dei tiltaka vi set i verk for å redde klimaet. Men det er ikkje sikkert at vi løyser dei store utfordringane utan å innsjå at dei består av mange små. Det kan snarare føre til handlingslamming. Engasjement er ein viktig ressurs i klimakampen, og det begynner ofte i det små.

Alf

 

 

 

Rettferdig grøn omstilling

Klimakrisa rykker stadig nærare, og FN etterlyser meir handlekraft i arbeidet for omstilling til nullutsleppssamfunnet.  For Norge som er så avhengig av oljeindustrien, kan omstillinga bli ekstra krevjande. Skal vi sikre arbeid til alle og trygge norsk økonomi, må vi få fart på arbeidet med å bygge opp ein grøn industri og eit grønt næringsliv. Det kan bli ein krevjande prosess med store endringar for den enkelte. Ingen kan love at det blir enkelt. Men vi bør love kvarandre at solidaritet og rettferd skal vere grunnmuren for den grøne omstillinga. Vi må ha eit ordna arbeidsliv med ei sterk fagrørsle som står opp for arbeidstakarane sine rettar. Eit samfunn med store forskjellar vil ikkje klare å skape tilstrekkeleg støtte for nødvendig omstilling.

I 2017 var over 170 000 personar direkte eller indirekte sysselsatt i petroleumssektoren i Norge. Over 20% av staten sine inntekter vil komme frå olje- og gassverksemda i 2019. Næringa står for 16% av vårt brutto nasjonalprodukt og 40% av all eksport. Dette viser at vi stå overfor ei formidabel oppgåve når vi skal  skape eit nytt grønt næringsliv som kan kompensere for den forventa reduksjonen i oljeaktiviteten. Samtidig må all anna industri og næringsaktivitet legge om til meir miljøvennleg produksjon og drift. Det er ei omstilling vi knapt har sett maken til i nyare tid.

Dagens regjering vil overlate omstillinga til marknaden, men den er lite eigna som motor for radikal omstilling. Vi treng ein aktiv statleg næringspolitikk når situasjonen krev teknologiutvikling og industriutvikling med høg risiko.vi fant olje i Nordsjøen og stod overfor ei stor industriomstilling, spelte den statlege industripolitikken ei sentral rolle. Den la grunnlaget for framveksten av eit norsk industrieventyr med ein verdsleiande  leverandørindustri. I dag står vi overfor ei ny og endå større omstilling som krev tilsvarande politisk handlekraft. Norsk industri er i verdstoppen på grunn av si omstillingsevne og ein aktiv næringspolitikk. Det er eit godt utgangspunkt for å møte dei nye utfordringane. Vi må ta vare på folka og kompetansen.

Den grøne omstillinga er ikkje berre store tal. Det er enkeltmenneske som skal skape den og leve med den. Skal vi løfte i flokk og yte vårt beste, må vi ha tillit til at byrdene og goda blir nokolunde rettferdig fordelt. Eit arbeidsliv med midlertidige tilsetjingar, tilkallingsvikarar og motstand mot organisering og tariffavtaler gir ikkje den tryggleiken som skal til for å skape engasjement for nødvendig omstilling. Vi må ha ei sterk fagrørsle og eit ordna arbeidsliv så folk slepp å stå åleine i vanskelege omstillingsprosessar. Den norske modellen med samarbeid mellom partane i arbeidslivet og regjeringa er som skapt for å takle storeomstillingar. Derfor må vi styrke og ikkje svekke trepartssamarbeidet slik dagens regjering legg opp til.

Vi må utvikle eit arbeidsliv som verdset arbeidstakarane, og der både statar og bedrifter investerer i kompetansen deira. Dette sa ungdomskandidat Dagfinn Svanøe frå El og IT Forbundet på den europeiske fagforeiningskongressen. Han viste til at det i IT-bransjen i Noreg alt er tendensar til å skifte ut tilsette i takt med behovet for nye system. Det er ikkje vegen å gå om vi skal makte å gjennomføre nødvendig omstilling med støtte frå dei tilsette. Mange kjenner frykt for at dei skal få dårlegare jobbar eller bli arbeidslause når vi skal legge om til eit grønare næringsliv. Eit nasjonal løft for etter- og vidareutdanning er heilt avgjerande dersom vi skal få til ei omstilling utan å skyve folk ut av arbeidslivet.

Tillit mellom folk og styresmaktene er ein grunnleggande føresetnad for å løyse store samfunnsutfordringar. Omstilling vil alltid skape uro for arbeid og inntekt. Derfor er det heilt avgjerande å ha ein effektiv fordelingspolitikk og ein sterk velferdsstat som kan skape den samfunnstilliten og den tryggleik som motiverer til innsats og nytenking. Store forskjellar er gift for solidariteten og for fellesskapet. Derfor vil dagens regjering med sin politikk for større forskjellar aldri komme i mål med det grøne skiftet.

Den grøne omstillinga av næringslivet er ikkje berre eit spørsmål om teknologi og investeringsmidlar. Det er eit spørsmål om å skape eit samfunn der ein deler byrdene og goda på ein måte som folk oppfattar som rettferdig, og der arbeidsfolk har tillit til at dei blir verdsatt og tatt på alvor. Då kan vi få eit breitt engasjement for å skape eit næringsliv som møter klimautfordringane før det er for seint.

Alf Holmelid

Innlegget står på trykk i Fædrelandsvennen i dag.

Den problematiske elektrisitetsprisen

elprisMedia, ikkje minst sosiale media, fløymer over av klager på høge kraftprisar, og politikarar har kasta seg på kritikken. Men eg har sett få konkrete forslag til kva vi kan og bør gjere. Eit unntak er forslaget frå SV om å utvide bustøtteordninga med delvis dekning av straumrekninga. Eit anna er forslaget frå SP om å stoppe ein ny kabel for utveksling av straum med utlandet. Det vil ha ein viss effekt på framtidig energipris (isolert sett eit par øre i følgje fagfolk), men det hjelp ikkje på dagens situasjon.

Energilova
Den første kraftkablen til utlandet blei opna av Einar Gerhardsen i 1960. Men den store endringa i norsk energipolitikk kom med energilova av 1990. Den blei lagt fram av energiminister Eivind Reiten frå SP. Då blei Noreg ein integrert del av den nordiske og europeiske energimarknaden, og utvekslingskapasiteten med nabolanda våre blei bygd ut. Eit av formåla var å sikre leveringstryggleik i tørrår utan å sløse med vatn i våte år. Marknadsplassen Nord Pool AS blei etablert i 2001. Så langt har eg ikkje sett konkrete forslag om å avvikle marknaden, stenge ned kablar og innføre politisk styrt pris på vasskrafta.

Offentleg eigarskap
Noreg var tidleg ute med å vedta lover som sikra offentleg eigarskap til vasskrafta, den såkalla heimfallsretten. Den inneber at vasskraft som blir bygd ut av private, blir tilbakeført til staten etter 50 – 75 år. I 2007 fastslo EFTA-domstolen at heimfallsretten var i strid med EØS-reglane. Men etter aktiv innsats frå blant andre SV vedtok stortinget nye lover som sikra at vasskrafta framleis skal vere i offentleg eige. Private kan maksimalt eige ein tredel av kraftverk her i landet. Gjennom sitt eigarskap kan det offentlege påverke kraftprisen, men for industrikraft vil det kunne oppstå påstand om konkurransevridande statsstøtte.

Elektrisitetspris til privat forbruk
Enkelte har foreslått eit toprissystem på straum. Med offentleg eigarskap i energisektoren og nye straummålarar burde det vere mogeleg å gjennomføre. Men det har nok ikkje den fordelingseffekten som mange ønskjer seg. I dag er det vel slik at folk med god råd bur i moderne hus med lågt straumforbruk, medan folk med dårleg råd og gamle hus treng meir straum. Dermed kan eit slikt toprissystem få negativ fordelingseffekt.

Elektrisitet til privat forbruk er pålagt ei elektrisitetsavgift som i dag er i underkant av16 øre. Formålet er blant anna å motivere til å spare straum som er ein verdifull fornybar ressurs. Dagens høge prisar skuldast blant anna at CO-avgifta for europeiske kolkraftverk påverkar marknadsprisen også her i landet. Enkelte har derfor argumentert for å redusere elektrisitetsavgifta når elprisen er høg. Når prisane er høge, trengst det ikkje like høg avgift for å motivere til energiøkonomisering, blir det hevda.

Det overordna spørsmålet er om deler av elavgifta og andre offentlege inntekter frå energisektoren skal gå tilbake til forbrukarane gjennom å redusere kraftprisen, om midlane skal gå til enøk for å få ned kraftforbruket, eller om dei skal gå til velferd via politiske fora. Det kan vere eit poeng å vise ei direkte kopling mellom klimapolitikk og fordelingspolitikk. Derfor kan meir (behovsprøvd) støtte til enøk og solenergi vere eit poeng.

Kraftpris til industri
Kraftforedlande industri inngår vanleg vis langsiktige kontraktar med vesentleg lågare pris pr kWh enn det private forbrukarar betaler. Kraftprisen til industri auka kraftig frå 205 til 211, men har seinare vore relativt stabil. Kraftforedlande industri betaler ikkje elektrisitetsavgift eller avgift for grøne sertifikat. I tillegg får denne industrien støtte som svarar til den delen av marknadsprisen som skuldast CO2-avgift for kolkraftverk i Europa. Denne støtta kallast CO2-kompensasjon, og eg var sjølv med på å kjempa den fram då eg var i næringskomiteen. Vi har også ei ordning for statleg garanti i regi av GIEK for kjøp av langtidskontrakter for kjøp av straum. Spørsmålet er om vi gjennom det offentlege eigarskapet kan gi industrien gunstige energiprisar utover dette, for eksempel knytt til motytingar og miljøinnsats.

Aktiv eigarstyring
Norske offentleg eigde energiverk har som mål å optimalisere avkastninga på lik linje med private aktørar i marknaden. Fokuset i energisektoren har vore konsolidering og fusjonar for å få musklar til å drive trading i energimarknaden. Det er på tide å diskutere om det er noko å hente ved å gi sektoren andre styringssignal frå dei offentlege eigarane. Det same gjeld NVE som set rammene for disponering av magasinkapasiteten vår. Kanskje vi bør be Riksrevisjonen gjennomgå energisektoren og forvaltninga av det offentlege eigarskapet.

Nettleiga
Eit av argumenta for å innføre energilova i 1990 var at det var overinvestering i sektoren. Då lova trådde i kraft, falt investeringane i nett kraftig. I dag har vi derfor eit stort etterslep. Samtidig trengs det nett til å ta i mot ny fornybar energi og til intern transport fram til utanlandskablar. I tillegg står vi overfor eit enormt effektbehov knytt til elektrifisering av transportsektoren.

Det er grunn til å stille spørsmål ved om nettkostnadene burde differensierast sterkare. Den aktiviteten som pressar fram behov for nett, bør ta kostnadene. Slik unngår vi overinvestering, og slik unngår vi at dei som ikkje har behov for dei nye tenestene, må ta ein del av rekninga.

Kan og vil vi reversere
I kritikken av dagens situasjon så ligg det ofte eit implisitt ønskje om å få tilbake situasjonen vi hadde før energilova. Eg er absolutt ikkje nokon tilhengar av frie marknadskrefter for naturressursar. Men er det realistisk å stenge ned ein del av utanlandskablane og gå tilbake til politisk styrt pris? NVE har prøvd å rekne ut kva kraftprisen ville vere utan utanlandskablar. Dei hevdar kraftprisen ville auke kraftig. Slike simuleringar avheng av føresetnadene (som ikkje er presentert i notatet), og gir aldri eit godt bilete. Dei forklarer for eksempel ikkje kvar det blir av pengane når kraftprisen aukar utan at produksjonskostnadene aukar. Men det viser at det ikkje er enkelt å ha oversikt over kva som skjer om vi prøver å reversere samarbeidet med nabolanda med den infrastrukturen vi har i dag.

Oppsummering
Mange kritiserer dagens energiprisar, men det er få som kjem opp med tiltak som er i nærleiken av å ha den effekten dei etterlyser.

Mine forslag er:

  • sterkare differensiering av nettleige
  • gjennomgang av målstrukturen i den offentlege energisektoren og NVE
  • sterkare eigarstyring
  • vurdere gunstige industrikontraktar
  • sterkare satsing på enøk og solenergi med ekstra støtte til dei med dårleg økonomi

Alf

Næringspolitikken i regjeringsplattforma må utfordrast

Hordaland1Det har komme mange reaksjonar på regjeringsplattforma til dei 4xblå. Men førebels har eg ikkje sett nokon som har uttalt seg om næringspolitikken. Kanskje er det fordi den inneheld lite nytt med hovudvekt på skattelette og privatisering. Men det er all grunn til å stille ein del kritiske spørsmål til den liberalistiske næringspolitikken til dei blå.

Statleg eigarskap
Då Noreg fant olje i Nordsjøen og stor overfor ei dramatisk industriomstilling, spelte det statlege eigarskapet ei sentral rolle. Det sikra at avkastinga frå naturressursane kom fellesskapet til gode og la grunnlaget for framveksten av eit norsk i industrieventyr med ein verdsleiande  leverandørindustri.

I dag står vi overfor ei ny dramatisk omstilling. Regjeringsplattforma har mange fine ord om at vi må utvikle ein ny grøn industri. Men den har ikkje eit ord om korleis den vil bruke det statlege eigarskapet for å nå dette målet. Den seier ingen ting om å bruke statlege verksemder som motor i omstillinga, eller om kvar staten bør investere i ny industri for å bygge eit  nytt grønt næringsliv. Dette viser farleg mangel på handlekraft i arbeidet for å legge om til eit framtidsretta næringsliv for nullutsleppssamfunnet.

Naturverdiar høyrer folket til
Regjeringsplattforma inneheld ein del om å satse på mineralindustri, men heller ikkje her klarer dei blåblå å sjå behovet for statleg eigarskap. Vi klarte å sikre vasskrafta for fellesskapet gjennom heimfallsrett og offentleg eigarskap. Men når det gjeld oppdrett og vindkraft, så har vi gitt i frå oss naturressursane for all framtid. Vi kan ikkje gjere den same feilen med ei eventuell mineralnæring. I tillegg kjem at dei internasjonale selskapa i denne bransjen har eit frynsete rykte i forhold til helse, miljø og tryggleik.

Privatisering
Ikkje uventa legg plattforma til rette for meir privatisering, blant anna ved å snakke om likeverdige konkurransevilkår mellom offentleg og privat sektor. Det blir ikkje meir verdiskaping av å flytte samfunnsoppgåver frå det offentlege og til private konsern. Snarare vil det føre til eit svakare tilbod av offentlege tenester som næringslivet er avhengig av. I staden for å legge til rette for at private kan overta offentlege oppgåver, bør vi i desse omstillingstider bruke energien og kapitalen på å hjelpe næringslivet til å bidra til grøn industriutvikling. Plattforma seier ein del om det grøne skiftet, men privatisering er ikkje noko bidrag til ei slik utvikling.

Trepartssamarbeidet
Plattforma nemner også trepartssamarbeidet i positive vendingar. Men det er tydeleg at dei blå ikkje har forståing for kor viktig det er med ei sterk fagrørsle i den norske modellen. Fagforeiningsfrådraget skal stå fast utan prisjustering, og dei som vel å stå utanfor det solidariske fellesskapet, blir omtalt i positive vendingar. Det nyttar lite å snakke positivt om høg organisasjonsgrad når ein ikkje viser det med engasjement og handling.

Skal vi klare den nødvendige omstillinga når oljealderen no går mot slutten, må vi ha ein langt meir offensiv næringspolitikk som bygger på den norske modellen, ikkje ein næringsnøytral politikk med hovudvekt på skattelette og privatisering.

 

Vi treng ein heilskapleg industripolitikk

hordaland1-e1530033608470.jpg
Før sa vi at det vi treng for å drive eit aluminiumsverk er straum, straum, straum og ei hamn. Straum er framleis viktig, men vi treng også kompetanse, samarbeid og dyktige operatørar. Det sa presidenten i Alcoa, Timothy Reyes, då han var i Oslo nyleg i følgje Fædrelandsvennen. Dette er ikkje noko revolusjonerande nytt. Men det er ei påminning om at industripolitikk er meir enn konkurransedyktige kraftpriser. Skal vi vidareutvikle norsk industri og skape fleire industriarbeidsplasser, må vi også ha ein industripolitikk for teknologi, miljø og eigarskap.

Vi som har levd nokre år, hugsar kampen mot miljøskadelege utslepp frå industrien for nokre tiår sidan. Miljørørsla og den politiske venstresida fronta miljøkampen, og utsleppskrava blei gradvis stramma inn. Det mangla ikkje på protestar og trugsmål om utflagging og konkurs. Men etter kvart tok industrien utfordringa. Med ulike støtteordningar til hjelp blei idet utvikla ny teknologi som reduserte utsleppa, og som samtidig gav mange andre fordelar, blant anna redusert energiforbruk og betre produktkvalitet. Den offensive miljøsatsinga på eit tidleg tidspunkt gav oss eit teknologisk forsprang som la grunnlaget for den sterke posisjonen industrien har i dag. 

No er det klimakrav som står på dagsorden. Men her har ein valt å satse på eit kvotesystem som ikkje fremmar teknologiutvikling på same måten som miljøkrava på åttitalet. Det grunnleggjande prinsippet for det europeiske kvotesystemet, EU ETS, er å redusere utsleppa der det kostar minst. Det fremmar bruk av kjent teknologi i heile kvoteområdet framfor å utvikle ny teknologi. Eit slikt system motiverer ikkje dei som ligg i teknologifronten, til langsiktig teknologiutvikling, og norsk industri kan misse sin leiande teknologiske posisjon. Då industrien fekk konkrete utsleppskrav på åttitalet, var teknologiutvikling den naturlege løysinga, men i kvotesystemet kan ein i staden kjøpe seg tid. Dessutan høyrer vi stadig oftare argumentet om at ny teknologi er bortkasta, fordi dei ledige kvotane kan  gi auka utslepp andre stader. 

Når kvotesystemet ikkje fremmar teknologiutvikling like effektivt som tidlegare miljøreguleringar, korleis skal vi då sikre at norsk industri er i teknologifronten? Og korleis skal vi bidra til at industrien bevegar seg oppover i verdikjeda og skaper større verdiar og fleire arbeidsplassar? Omlegging til meir industrifokus i ENOVA og etablering av samarbeidsforumet Prosess 21 er skritt i riktig retning. Men er det nok til å få industrien til å satse langsiktig på teknologiutvikling framfor kortsiktig utbytte? Prosessindustrien har utarbeidd eit veikart der visjonen er å nå nullutslepp i 2050. Kanskje burde staten ta bransjen på ordet og inngå ein forpliktande avtale der rammevilkår og støtte til teknologiutvikling  er kopla direkte opp i mot klare delresultat på vegen mot nullutslepp. 

I motsetning til det høgresida hevdar, så har vi mange eksempel på at statleg engasjement har skapt teknologiutvikling og næringsutvikling. Elkem begynte å forske på solceller med midlar frå eit oljeselskap som måtte investere i aktivitet på land for å få konsesjon for oljeleiting på norsk sokkel. Eit anna eksempel er utviklinga av vår verdsleiande oljeleverandørindustri. Den er resultat av ein bevisst politikk for å bruke ressursgrunnlaget til å bygge opp norsk industri. Venstresida må lære av historia og gjenreise den aktive næringspolitikken.

Det er lite diskusjon om utanlandsk eigarskap i norsk industri for tida, sjølv om det får stadig større omfang. Grunnen kan vere at dei utanlandske eigarane ofte har vist seg å vere langsiktige industrielle eigarar. Det kinesiske Bluestar tok for eksempel Elkem Silicon gjennom krisa etter at Stein Erik Hagen og Orkla hadde kasta korta. Men vi har også sett eksempel på at utanlandske eigarar trekkjer arbeidsplassane tilbake til heimlandet når det røyner på. Heile utviklingsavdelinga til Ericsson i Grimstad blei lagt ned då IT-bobla sprakk ved tusenårsskiftet. 

Sjølv om utanlandske eigarar ofte har vist seg som gode industrielle eigarar for dagens industri, så bør vi stille spørsmål om kva som skjer med den langsiktige nyskapande teknologiutviklinga. Det er ikkje urimeleg å gå ut i frå at den blir lagt nær hovudkontoret og toppleiinga i konsernet. Alle bransjar  bør derfor ha eit element av norsk eigarskap for å sikre at vi har kontakt med teknologifronten. Når norske kapitalistar viser lite interesse for langsiktig industrielt eigarskap, bør vi diskutere korleis vi kan bruke statleg eigarskap for å sikre langsiktig teknologiutvikling i strategisk viktige bransjar.

Industrien står overfor store utfordringar og store omveltingar i tida framover. Det er på tide at venstresida løfter debatten om korleis vi skal klare å halde fram som ein leiande industrinasjon. Ressursgrunnlaget er viktig, og der har venstresida tradisjonelt hatt eit sterkt engasjement. Det same gjeld verdien av å ta vare på den norske arbeidslivsmodellen. Men vi må tenkje breiare. Vi må utvikle ein industristrategi som også omfattar:

  • ein teknologistrategi som kan kompensere for at kvotesystemet er lite teknologifremmande 
  • forpliktande (bransjevise) avtaler om handlingsplanar for nullutslepp
  • ein aktiv statleg eigarskapspolitikk som kan vere med på å løfte fram neste generasjons industri

Alf Holmelid

Innlegget står på trykk i Klassekampen i dag.

Demokratisk kontroll over vasskrafta – nei til ACER

ACERI ein mannsalder har eg engasjert meg for industri og for miljø. På begge desse områda er nasjonal demokratisk kontroll over naturressursane heilt grunnleggande. Her har Noreg vore pionerar med etablering av heimfallsretten og konsesjonslovene i 1909.  Men EØS-medlemskapet og marknadsliberalismen på slutten av førre hundreår utfordra fellesskapet sin kontroll over ressursane.

Energilova
Den verkelege store og gjennomgripande liberaliseringa av kraftmarknaden kom med energilova av 29. juni 1990. Då blei det fri omsetjing av kraft og marknadsstyrt utbygging.

Mange hevda at det gamle regimet førde til overinvesteringar og for dyr kraft. Derfor måtte marknadskreftene sleppe til, blei det hevda. Men det som skjedde var at nettutbygginga blei forsømt, slik at vi i dag må slite med eit stort etterslep i nettvedlikehald og -utbygging.

Energilova av 1990 opna også for konsesjon for import og eksport av kraft, og etter kvart kom energibørsen Nor-Pool

Med denne lova blei Noreg ein spydspiss i Europa for liberalisering av kraftomsetning. Frå å vere eit føregangsland for demokratisk kontroll over ressursane blei vi med eit slag leiande i avregulering av kraftmarknaden.

ESA og Heimfall
Det neste angrepet mot nasjonal kontroll over kraftressursane kom etter tusenårsskiftet. I 2007 fastslo ESA-domstolen etter lang behandling at heimfallsretten var i strid med EØS-regelverket.

Her er det eit par interessante ting å merke seg. Mange på høgresida i politikken ville akseptere ESA si tolking. Men Stortinget gjorde hastevedtak som sikra dominerande offentleg eigarskap i kraftverka.

Men det mest interesante er kanskje å sjå dette i forhold til kva som blei sagt då Brundtland-regjeringa foreslo for Stortinget å godta EØS-avtalen hausten 1992 (St.meld.nr.100 (1991-92)). Her blei det blant anna sagt at «Statens rett til hjemfall berøres ikke av EØS-avtalen». Vi såg femten år seinare kva denne forsikringa var verdt.

Dette kan vere til ettertanke når alle frå AP til FrP no forsikrar oss om at ACER og energipakke tre ikkje har nokon konekvens for norsk sjølvråderett over kraftressursane.

ACER og tredje energimarknadspakke
Og så er vi ved dagens utfordring –  ACER og den tredje energimarknadspakken. Med dette blir den nasjonale kontrollen over kraftnettet kraftig utfordra.

Det er i forordninga lagt opp til at Noreg må opprette eit nytt og heilt uavhengig reguleringsorgan RME. Det blei ikkje godtatt å gi NVE denne rolla.

Vidare inneber forordninga at ACER vil ha vedtakskompetanse i spørsmål om bruk av grenseoverskridande infrastruktur når det ikkje er semje. Vedtak i ACER blir gjort EØS-relevante ved å bli gjentatt i ESA.

ACER kan blant anna gjere vedtak om tildeling av kapasitet og handtering av flaskehalsproblem for grensekryssande handel med strøm og utfordre den nasjonale kontrollen som vi har i dag.

Det er dessutan uklart kva tilslutning til ACER i dag kan føre til av framtidige inngrep i vår råderett, og kor mykje nasjonal styring vi vil miste på sikt. Jamfør lovnadene om at EØS ikkje truga heimfallsretten.

115 i grunnlova
I debatten om ACER har fleire juridiske grunnlovsekspertar tatt til orde for at sidan saka inneber å gi i frå seg norsk suverenitet må den behandlast etter § 115 i grunnlova , der vedtak krev trefiredels fleirtall i Stortinget.

Konklusjon
Konklusjonen er klar. Tilslutning til ACER inneber at vi gir i frå oss suverenitet og svekker vår demokratisk nasjonal kontroll over vår kanskje viktigaste naturressurs.

Dette er manuset til ein appell eg heldt på markering mot ACER i Kristiansand i kveld.